Tölurnar á bak við umræðuna um Ísland og ESB

Nýr upplýsingavefur fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 

Þegar þjóðaratkvæðagreiðslan nálgast heyrum við alls konar tölur um Ísland og Evrópu. Vextir eru bornir saman, sömuleiðis verðbólga, laun, kaupmáttur og verð á matarkörfunni. Rætt er um hvað Ísland myndi greiða í sameiginlega sjóði, hvaða áhrif við hefðum í Brussel og hversu stór hluti útflutnings okkar fer til Evrópu. 

Það er sem sagt enginn skortur á tölum. Vandinn er frekar að átta sig á því hvaðan þær koma, hvað þær mæla og hvort verið sé að bera saman sambærilega hluti. 

Tala getur hljómað mjög sannfærandi í ræðu, viðtali eða auglýsingu. En án heimildar og samhengis segir hún oft lítið. Jafnvel þegar heimild fylgir vísar hún gjarnan í stóran gagnagrunn sem getur verið erfitt og tímafrekt að leita í. Tvær tölur um sama fyrirbæri geta meira að segja báðar verið réttar en samt sagt ólíka sögu. Kannski miðast þær við mismunandi ár, byggjast á ólíkum skilgreiningum eða mæla einfaldlega ekki alveg það sama. 

Í kosningabaráttu velja fylkingar eðlilega þær tölur sem styðja þeirra málstað. Kjósandinn þarf síðan sjálfur að finna heimildirnar, bera saman forsendurnar og reyna að átta sig á því hvað tölurnar segja í raun. 

Til að auðvelda þá vinnu hef ég sett upp vefinn Ísland í samanburði. 

Vefurinn segir engum hvernig hann eigi að kjósa. Hann er heldur ekki tæmandi og getur ekki svarað öllum mikilvægustu spurningunum um samband Íslands og Evrópusambandsins. Markmiðið er einfaldara: að gera opinber gögn aðgengilegri og auðvelda fólki að skoða tölurnar, forsendurnar og heimildirnar á einum stað. 

Hvað er hægt að skoða? 

Á vefnum má bera Ísland saman við Evrópuríki á rúmlega tuttugu mælikvörðum. Þar má meðal annars skoða verðbólgu og verðlag, laun og kaupmátt, húsnæðisverð, atvinnuleysi, afkomu og skuldir hins opinbera, útgjöld til heilbrigðismála og menntamála, gengisþróun og utanríkisviðskipti. Þar er einnig yfirlit yfir Maastricht skilyrðin, sem ríki þurfa að uppfylla til að geta tekið upp evru, og hvernig Ísland stendur gagnvart þeim samkvæmt nýjustu tiltæku gögnum. 

Við gerð vefsins hefur höfundur haft þrjár einfaldar reglur að leiðarljósi. 

Heimild og dagsetning fylgja hverju grafi. Það stendur ekki bara „heimild: Eurostat“. Einnig kemur fram hvaða gagnasafn var notað og hvenær gögnin voru sótt. 

Tölurnar á bak við gröfin eru sýnilegar. Undir hverju grafi er tafla með tölunum sem það byggist á. Þannig þarf hvorki að reyna að lesa nákvæm gildi af myndinni né treysta framsetningunni í blindni. 

Kóðinn og aðferðin eru opin. 

Gögnin eru sótt og unnin með sjálfvirku ferli úr opinberum gagnasöfnum, meðal annars frá Hagstofu Íslands, Eurostat og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. 

Hægt er að skoða kóðann, skilgreiningarnar og úrvinnsluna og rekja niðurstöðurnar til frumheimildanna. 

Af hverju opinn kóði? 

Þegar einhver segist birta óháðan samanburð er eðlilegt að spyrja: Af hverju ætti ég að treysta þessu? Svarið á ekki að vera: „Treystu mér.“ 

Það skiptir minna máli hver höfundurinn er eða hvað hann segist ætla sér. Miklu mikilvægara er að aðferðin sé sýnileg og að hægt sé að rekja tölurnar til þeirra gagna sem þær byggjast á. Markmiðið er því að notendur þurfi ekki að treysta mér í blindni. 

Ef rangur mælikvarði hefur verið valinn, skilgreining er óskýr eða villa leynist í útreikningi á að vera hægt að finna það, benda á það og leiðrétta. Gagnsæi kemur ekki í veg fyrir öll mistök. Það gerir öðrum hins vegar kleift að koma auga á þau. 

Þrjár spurningar sem gott er að spyrja 

Áður en við tökum afstöðu til tölu eða deilum henni áfram er gott að spyrja: 

1. Hvaðan kemur hún? 
2. Hvað mælir hún? 
3. Er samanburðurinn sanngjarn? 
   

Svörin þurfa auðvitað ekki að koma frá þessum vef. En heimildin, skilgreiningin og samhengið þurfa að fylgja tölunni. 

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu eigum við að geta sannreynt upplýsingarnar sem umræðan og ákvarðanir okkar byggjast á. 

Tölurnar má skoða á vefnum Ísland í samanburði. 

Allar ábendingar eru vel þegnar, hvort sem þær snúa að einhverju sem mætti útskýra betur, mælikvarða sem vantar eða hugsanlegri villu í gögnunum. 

Um höfundinn 

Að baki vefnum stendur Emil Hjaltason, hugbúnaðarsérfræðingur og einn af stofnendum MeshPro. 

Hann hefur hvorki fengið fjárframlög né efni frá fylkingum kosningabaráttunnar. Engin stjórnmálasamtök, fyrirtæki eða hagsmunasamtök hafa komið að vali mælikvarða eða framsetningu niðurstaðna.